Zachowania problemowe inaczej zachowania ryzykowne to takie działania człowieka, które niosą wysokie ryzyko negatywnych konsekwencji zarówno dla jego zdrowia fizycznego i psychicznego, jak i dla otoczenia społecznego. Najpoważniejsze postępowanie ryzykowne wśród dzieci i młodzieży to palenie tytoniu, picie alkoholu, używanie narkotyków, wczesna aktywność seksualna, zachowania agresywne
i przestępcze, porzucanie nauki szkolnej, ucieczki z domu, stosowanie rygorystycznych diet.
Młodzi ludzie zachowują się ryzykownie, ponieważ umożliwia im to zaspokojenie najważniejszych potrzeb psychologicznych: miłości, akceptacji, uznania, bezpieczeństwa, przynależności. Dzięki temu realizują swoje ważne cele rozwojowe: określają własną tożsamość, uniezależniają się od dorosłych. Poza tym radzą sobie z przeżywanymi trudnościami życiowymi, np. lękiem i frustracją.
Zachowania ryzykowne są szczególnie szkodliwe dla osób młodych oraz niedojrzałych emocjonalnie. Motywy podejmowania ich są podobne. Niektóre typy zachowań inicjują lub torują drogę innym. Mogą się też nawzajem zastępować. Najczęściej jednak ze sobą współwystępują. Są nieprawidłowymi sposobami przystosowania się. Wiele dysfunkcji osobowościowych powstałych w wyniku wczesnego wchodzenia w zachowania ryzykowne utrzymuje się i pogłębia przez całe życie.
Profilaktyka pozytywna wspiera pozytywny rozwój młodzieży. Pomaga zrozumieć czemu służą zachowania problemowe. Pozwala zaspokajać potrzeby życiowe
w prawidłowy sposób. Kształtuje umiejętności życiowe. Pokazuje alternatywy i stwarza możliwości. Podejmuje wczesną interwencję profilaktyczną.
Czynniki ryzyka mogą być związane z najbliższą rodziną (np. alkoholizm rodziców, chroniczne konflikty rodzinne), ze szkołą i nauką (np. niepowodzenia szkolne, negatywny stosunek do obowiązków szkolnych, niewystarczający czas poświęcony na zadania domowe), z rówieśnikami (koledzy przejawią zachowania ryzykowne
i wymuszają je na innych), z indywidualnością człowieka (np. wczesny wiek inicjacji nikotynowej i alkoholowej, potrzeba mocnych wrażeń).
Czynniki chroniące są odwrotnością czynników ryzyka. To np. silna więź z rodziną, zainteresowanie nauką szkolną, skłonność do respektowania norm, wartości
i autorytetów, przynależność do pozytywnej grupy rówieśniczej, regularne praktyki religijne.
Splotem czynników chroniących jest „resilence” inaczej odporność. Nie jest ona czymś absolutnym, co chroni przed wszystkim i bez względu na wszystko. Dzięki niej człowiek radzi sobie z trudnymi sytuacjami (np. śmierć bliskiej osoby, utrata pracy), co nie znaczy, że nie cierpi. Tworzy się ona wtedy, gdy konfrontujemy się z ryzykiem
i podejmujemy różne działania, co pozwala nam zdobywać zasoby wytrzymałości. Główną rolę w tej odporności odgrywa zdolność oder¬wania się od negatywnych doświadczeń i wzbudzania w sobie pozytywnych emocji.
Odporność na życiowe dramaty można rozwijać poprzez podtrzymywanie dobrych relacji z rodziną i przyjaciółmi, poleganie na sobie, ale też na innych, zaakceptowanie tego, czego zmienić nie możemy, a zarazem szukanie dróg zmiany tego, na co wpływ mamy. Nie należy czekać, aż problemy same miną, lecz podejmować działania
i codziennie posuwać się choć o krok w kierunku realizacji swoich celów. Szukać okazji, by lepiej siebie poznać, ufać swoim możliwościom i intuicji. W każdych okolicznościach zachować dystans i optymistyczne nastawienie. Umieć się zatroszczyć o siebie i o własne potrzeby.
Współczesna profilaktyka jest profilaktyką pozytywnego rozwoju, zachęca młodzież do rozwijania swoich pasji, zainteresowań, wartościowego spędzania czasu wolnego.